دنیای صنعت نفت و گاز

معرفی کلی

مهندسی نفت یکی از رشته‌های مهندسی است که دانش‌آموزان داوطلب ریاضی فیزیک می توانند در دوره های کارشناسی و کارشناسی ارشد و دکتری در ایران تحصیل کنند. این رشته دارای سه گرایش به نام های بهره‌برداری از منابع نفت و گاز، مخازن نفت و گاز و حفاری و استخراج است و در کنار آن رشته‌های مهندسی اکتشاف نفت و مهندسی طراحی فرآیندهای نفتی با کمی تفاوت در دروس آن‌ها وجود دارند. برخلاف تصور عامه در هیچیک از رشته‌ها و گرایشات فوق، تمرکز دروس روی دروس شیمی نبوده و بیش از نه الی نوزده واحد شیمی در این رشته‌ها و گرایشات وجود ندارد. اکثر دانش‌آموزان با تصور اینکه در این رشته‌ها با غرق شدن در واحدهای شیمی و شیمی آلی مواجه می‌شوند، از انتخاب این رشته خودداری کرده و به نوعی از این رشته فرار می‌کنند؛ این درحالی است که هر گرایش و هر رشته واحدهای بخصوص خود را دارد و حتی در رشته مهندسی طراحی فرآیندهای نفتی که تمرکز بیشتری بر روی دروس شیمی دارد، تنها نوزده واحد از صد چهل چهار واحد (شامل شیمی عمومی، شیمی آلی، شیمی فیزیک یک و دو، شیمی تجزیه و موازنه انرژی و مواد) دروس مرتبط با شیمی است. در گرایشات و رشته‌های دیگر دروس شیمی سهم کمتری دارند و به ده واحد می‌رسند. بطور خلاصه دانشجویان اکتشاف نفت بیشتر بر روی دروس زمین شناسی من جمله زمین شناسی عمومی، زمین شناسی ساختمانی، زمین ساختمان، زمین شناسی نفت و غیره تمرکز دارند و دانشجویان مهندسی مخازن و بهره‌برداری بیشتر بر روی دروس مکانیک سیالات تمرکز می‌کنند.

البته کلیه دانشجویان، کلیه دروس را تا حداقل ده واحد می‌خوانند، اما هر گروه بر روی بخشی از کار تمرکز دارد که نشان از تخصصی بودن کار دارد.

معرفی جزئی رشته‌ها و گرایشات و دانشگاه‌ها

مهندسی نفت – بهره‌برداری از منابع نفت و گاز :

مهندسی بهره برداری از منابع نفت و گاز یا (Production Engineering، که در واقع مهندسی تولید است) شاخه‌ای از مهندسی نفت می‌باشد که به بررسی تولید از مخازن نفت و گاز و مشکلات متنابه آن می‌پردازد.

این دوره کارشناسی یکی از گرایشهای اصلی رشته مهندسی نفت و از دوره های عالی فنی، مهندسی می‌باشد که هدف آن تربیت متخصصانی است که داری توانایی و مهارت‌های لازم بری انجام طرح‌ها جهت اجرای روشهای بهینه برای بهره برداری از منابع نفت و گاز باشند.

این زیر شاخه از مهندسی نفت معمولا پس از به اتمام رسیدن کشف مخزن و حفاری آن به کار می آید و مهمترین کار یک مهندس نفت جلوگیری از افت فشار ناگهانی چاه به دلیل بهره برداری نامناسب و صیانت از مخزن جهت بهره برداری بیشتر میباشد.

این دوره مبتنی بر دروس مکانیک سیالات و دینامیک گازها، ترمودینامیک سیالات، انتقال جرم، طرح و اقتصاد مهندسی، مهندسی مخازن، مهندسی حفاری و مهندسی بهره برداری است.

نقش و توانائیهائی که دانشجویان پس از فارغ التحصیلی در این رشته کسب می کنند عبارتند از:

ارزیابی قابلیت تولید در مخازن و بررسی امکان پذیری روشهی بهره برداری موردنظر. ارزیابی فنی-اقتصادی مخازن و تجهیزات آن. طرح و اجری بهینه عملیات بهره برداری. تشخیص ویژگیها و چگونگی رفتار با چاههی گوناگون. توجیه و انتخاب روش مناسب بری بهره برداری و ازدیاد برداشت با توجه به شریط فنی و اقتصادی. صیانت از منابع نفت و گاز و ارائه روش هی عملی بری افزیش طول عمر ین منابع. بررسی و ارزیابی اثر استراتژیک روش بهره برداری بر محیط زیست. فارغ التحصیلان این دوره می توانند در بخش‌های مختلف مربوط به تولید و بهره برداری در کشور مشغول به فعالیت شده و سبب کارایی و بازده بالاتر این بخش از صنعت شوند و نقشی مؤثر در حل مشکلات فراروی تولید و بهره برداری از مخازن داشته باشند.

به عنوان یکی از دانشجویان این گرایش، باید بگم که شاید یکی از بهترین و جذاب‌ترین بخش رشته مهندسی نفت همین بخش بهره برداری است. البته در بین دانشجویان مهندسی نفت (که خودشون میگن نفتی‌ها!) دانشجوهای این گرایش به “پشت میز نشین‌ها” معروف‌اند؛ چراکه کار این مهندس‌ها بیشتر کارهای محاسباتی ه و کمتر مثل مهندسان حفاری و اکتشاف با فعالیت‌های عملی (یَدی!) سروکار دارند. جالبی این گرایش این است که درس‌های متنوعی دارد و مثل برخی گرایشات روی مثلا زمین شناسی یا شیمی تمرکز شدید ندارد در کنار اینکه به همه این بخش‌ها تسلط کلی و کافی دارد. لازم به ذکره کسانی که از خانواده نفت هستن فرزندانشون رو بیشتر به این گرایش می‌فرستن! در کل پیشنهاد من طبیعتاً این گرایش است! :D

مهندسی نفت – مخازن نفت و گاز :

مهندسی مخزن (Petroleum Reservoir Engineering) یکی از زیر شاخه‌های کلیدی مهندسی نفت محسوب می‌شود.

پس از کشف مخازن هیدروکربن که می‌تواند نفت، گاز و غیره توسط تیم اکتشاف نوبت به فاز مهندسی مخزن می‌رسد که نقش مهمی در چرخه برداشت از مخازن را عهده دار است. پاره‌ای از این وظایف بصورت خلاصه در زیر آورده شده است:

شناخت مخزن (Reservoir Characterization) که شامل تکمیل مطالعات زمین‌شناسی و پتروفیزیک مخزن می‌شود.

مدلسازی واقعگرایانه با جزییات زمین‌شناسی از مخزن هیدروکربنی، ایجاد جدول زمانی تولید برگزیدن مناسب‌ترین شیوه و نرخ تولید به جهت رسیدن به حداکثر برداشت سیالات نفتی، انتخاب مناسب‌ترین شیوه ازدیاد برداشت با توجه به شبیه سازی‌های رایانه‌ای و شرایط و خصوصیات مخزن از جمله وظایف مهندسان مخزن است.

این دوره کارشناسی یکی از گرایش‌های رشته مهندسی نفت و از دوره‌های عالی فنی، مهندسی می‌باشد که هدف آن تربیت متخصصانی است که داری توانیی و مهارت هی لازم بری انجام طرحها و اجرای روشهی بهینه تولید و مطالعات و مدلسازی مخازن نفت و گاز می باشند. این دوره مبتنی بر دروس مکانیک سیالات، دینامیک گازها، ترمودینامیک سیالات، انتقال جرم، خواص سیالات مخزن، مهندسی حفاری، زمین‌شناسی نفت، مهندسی مخازن و روشهای ازدیاد برداشت و … می باشد.

نقش و توانائیهائی که دانشجویان پس از فارغ التحصیلی در این رشته کسب می کنند عبارتند از:

بررسی قابلیت تولید در مخزن با بکارگیری و بهره مندی از شیوه‌های جدید مطالعاتی و مدلسازی. ارزیابی توزیع فشار و توجیه افت آن در مخزن و چگونگی کنترل آن. ارائه شرایط عملیاتی برای بهره برداری از مخزن با بکارگیری خصوصیات و رفتار مخزن. انتخاب و ارائه روش عملی افزایش برداشت از مخازن با احتساب ملاحظات فنی واقتصادی. ارزیابی عملیات بهره برداری و ارائه روش بهینه. مدیریت و صیانت از مخازن نفت و گاز. توانائی ارزیابی فنی – اقتصادی طرح‌ها و عملیات ازدیاد برداشت از مخازن و بهینه سازی آن. ارزیابی تأثیر روشهی ازدیاد برداشت از مخازن بر محیط زیست. فارغ التحصیلان این دوره می توانند نقشی مؤثر در مطالعات و مدلسازی مخازن و استفاده از روشهی بهینه ازدیاد برداشت و بطور کلی مدیریت بهینه مخزن داشته باشند.

مهندسان مخازن فعالیت‌هایی شبیه به مهندسان بهره‌برداری دارند و درواقع یک جور پل ارتباطی بین تیم اکتشاف و حفاری و تیم بهره‌برداری هستند و حلقه گمشده ارتباطی بین این دو گروه می‌باشند. برخلاف تصور برخی دوستان که فکر میکنند کار این مهندسان، مدیریت و مهندسی مخازن نفت (اون مخازن استوانه‌ای شکلی که توی تلویزیون یا جاهای دیگه دیدید) است، اینطور نیست و تخصص این مهندسان در مخازن زیرزمینی نفت ه! گرایش خوبیه در کل!

مهندسی نفت – حفاری و استخراج :

مهندسی حفاری (به انگلیسی: Drilling engineering) شاخه‌ای از مهندسی نفت می‌باشد که عملیاتهایی نظیر عملیات حفاری، مهندسی گل حفاری و … را بر عهده دارند. فعالیت این گروه از متخصصان بعد از عملیات اکتشاف نفت شروع و منجر به استخراج نفت توسط بهره‌برداران می‌شود. مهندسی حفاری یکی از سخت ترین و پر خطر ترین، و البته پر درآمد ترین مراحل در طی عملیات استخراج نفت می باشد.

شاید بشه گفت یکی از پرطرفدارترین گرایش‌ها باشه (مثل اکتشاف، البته اکتشاف رشته است، چون واحدهاش تفاوت زیادی با مهندسی نفت داره). همونطور که توی ویکیپدیا نوشته، کارشون سخت و پرمشغله است. محیط کار طبیعتا در ایران محیط کار سختی ه. این مهندس‌ها با همراهی مهندسین اکتشاف نفت، نقش بسزایی در تولید نفت ایفا می‌کنند. اگر حاضرید شرایط سخت محیط کار رو تحمل کنید و پول خوبی هم بگیرید، پیشنهاد میکنم این گرایش رو انتخاب کنید؛ چراکه شرکت‌های نفتی ایرانی بیشتر به دنبال متخصصان این گرایش و مهندسی اکتشاف هستن؛ علتشم علم پایین مهندسی نفت در ایرانه که ترجیح میدن چاه‌های جدید اکتشاف و استخراج کنن، تا چاه‌های قدیمی رو بهینه کنن.

مهندسی اکتشاف نفت :

این مهندسان یک منطقه انتخاب‌شده را مطالعهٔ نمونه‌های سنگی زمین، مورد استخراج قرار می‌دهند. اندازه‌گیری‌ها انجام می‌شود و اگر مکان از لحاظ نفتی مکان موفقیت‌آمیزی باشد، حفاری آغاز می‌شود. بالای چاه ساختاری که «دکل» نامیده می‌شود، برای جادادن وسایل و لوله‌های مورد استفاده در چاه ساخته می‌شود. زمانی که حفاری تمام می‌شود، چاه حفرشده یک جریان ثابتی از نفت را به‌سطح زمین خواهد آورد.

مهندسی طراحی فرآیندهای نفتی :

در مورد این رشته اطلاعات متمرکزی در اینترنت پیدا نکردم. این رشته از گرایشات مهندسی شیمی است و طبیعتاً تمرکز بیشتری روی دروس شیمی داره. در کل کار این مهندسان در پالایشگاه‌های نفتی است و بعد از بهره‌برداری نفت فعالیت این دوستان آغاز میشه.

جدول دروس تخصصی و عمومی مهندسی نفت

دروس اصلی و تخصصی مشترک تمامی
گرایشهای مهندسی نفت
موازنه انرژی و مواد
استانیک و مقاومت مصالح
ترمودینامیک
مکانیک سیالات
آزمایشگاه مکانیک سیالات
انتقال حرارت
آزمایشگاه انتقال حرارت
کنترل فرآیندها
آزمایشگاه کنترل فرآیندها
زمین شناسی نفت
مبانی فرآیندهای صنایع نفت
خواص سنگ های مخزن
آزمایشگاه خواص سیالات مخزن
کارگاه عمومی
کاربرد ریاضیات در مهندسی شیمی
مبانی چاه آزمایی
نمودارگیری چاه
مهندسی مخازن ۱
زمین شناسی ساختمان
کارآموزی ۱ و ۲
دروس پایه در تمامی گرایشهای مهندسی نفت
ریاضی عمومی ۱ و ۲
معادلات دیفرانسیل
ریاضیات مهندسی
فیزیک ۱ و ۲
آزمایشگاه فیزیک ۱ و ۲
شیمی آلی
آزمایشگاه شیمی آلی
برنامه نویسی کامپیوتر
زمین شناسی عمومی
شیمی عمومی

 جدول از گزینه دو

فرصت‌های شغلی در ایران

بطور عمومی کار برای مهندسان نفت، در شرکت ملی نفت ایران ه. اما خوب شرکت‌های خصوصی و نیمه خصوصی هم در این زمینه فعالیت می‌کنند. استخدام در شرکت نفت کار آسونی نیست و باید معدل بالای ۱۷ (دانشگاه‌های دولتی و آزاد واحد علوم تحقیقات تهران) داشته باشید تا به عنوان دانش‌آموخته ممتاز استخدام بشید. طبیعتا اولویت با کسانی ه که داوطلب کار در مناطق نفت خیز جنوب باشند. برای اطلاعات بیشتر به اینجا مراجعه کنید.

ادامه تحصیل در مقاطع عالی

در ایران دانشگاه‌ها تا مقطع کارشناسی ارشد مهندسی نفت دارند  بتازگی دانشگاه‌های تهران، صنعتی امیرکبیر و صنعتی شریف دوره های دکتری را برگزار کرده‌اند؛ که فقط در سه گرایش مخازن، اکتشاف و حفاری پذیرش داره (دانشجویان بهره‌برداری معمولا به سمت گرایش مخازن یا حفاری میرن در ارشد یا به سمت رشته مکانیک سیالات). برای ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر کشورهای زیادی برای ادامه تحصیل وجود داره که در بین کشورهای انگلیسی زبان امریکا، کانادا و انگلستان از همه مطرح تر هستن و در غیرانگلیسی زبان کشور آلمان و نروژ. البته پذیرش دکتری در این کشورها (مخصوصا آلمان) کار سختیه و پیشنهاد میشه اگر هدفتون کار علمی در این رشته است، از ارشد وارد این کشورها بشید.

دانشگاه‌ها

دانشگاه‌های دولتی: صنعتی شریف، صنعتی امیرکبیر، تهران، صنعت نفت آبادان، شیراز

دانشگاه‌های آزاد: علوم تحقیقات تهران، تهران جنوب (فقط مهندسی طراحی فرایندهای نفتی), علوم تحقیقات فارس، جهرم، فیروزآباد، مسجدسلیمان، ماهشهر، مرودشت

** حتما در مورد اسم دانشگاه‌های بالا تحقیق کنید؛ لیست بالا دقیق نیست، ممکنه بعضی دانشگاه‌ها بعضی گرایشات رو داشته باشن و بعضی رو نداشته باشن یا بعضی جاها این رشته رو جدید اضافه کنن یا از قلم افتاده باشن. روی لیست بالا حساب نکنید و خودتون بیشتر تحقیق کنید.

در ضمن دانشگاه صنعت نفت آبادان برای کنکوری‌های ممتاز (زیر رتبه هزار) یک سری امتیازات قائل میشه اگر اون دانشگاه رو برای ادامه تحصیل انتخاب کنن. برای اطلاعات بیشتر به دفترچه امسال (که حدود دو سه هفته دیگه میاد) توجه کنید.

ظرفیت‌ها:

دانشگاه‌های دولتی: صنعتی شریف (سی نفر مرد و زن) – بدون گرایش // صنعتی امیرکبیر (سی و چهار نفر مرد و زن) – بدون گرایش // تهران (بیست و پنج نفر مرد و زن) – بدون گرایش // صنعت نفت: استخراج (سی و پنج نفر فقط مرد – محل تحصیل اهواز) – اکتشاف (سی نفر مرد و زن – محل تحصیل آبادان) – بهره‌برداری (سی و پنج نفر مرد و زن – محل تحصیل اهواز) – مخازن (سی و پنج نفر مرد و زن – محل تحصیل اهواز) // شیراز (چهل نفر مرد و زن – فقط گرایش مخازن)

دانشگاه‌های آزاد: فقط علوم تحقیقات تهران رو میدونم هر گرایش پنجاه نفر فقط مرد میگیره. البته پنجاه نفر بقول معروف ظرفیت اسمی ه (!) و ظرفیت رسمی هر گرایش حدود صد و بیست نفره! البته دانشگاه خوبیه. شرایط استخدامی در شرکت نفت برای این دانشگاه کاملا مثل دانشگاه‌های دولتی دیگس و با توجه به تهران بودنش خیلی از عاشق های نفت از خیر آبادان و اهواز میگذرن و به این دانشگاه میرن.

** ظرفیت‌ها براساس دفترچه راهنمای انتخاب رشته آزمون سراسری سال ۸۹ بود.

در مجموع

در مجموع رشته نفت رشته‌ای یه که خز نیست! مثل بعضی رشته‌های مهندسی (با عرض پوزش!!). همونطور که میبینید دانشگاه‌های زیادی در ایران این رشته رو ندارن و خدا رو شکر دانشگاه آزاد فعالانه وارد این رشته نشده! این بدین معنی ه رقابت کاری در این رشته به شدت رشته های دیگه نیست و اگر کمی نخبه باشید و درس خون، می تونید براحتی یه کار خوب گیر بیارید (اونم توی این آشفته بازار کار ایران!). ادامه تحصیل هم در ارشد این رشته از مهندسی های دیگه خیلی آسون تره و البته کلا ۵۰تا برای هر گرایش در کل ایران (در دانشگاه های دولتی) ظرفیت هست و در آزاد علوم تحقیقات تهران (که فقط اوون ارشد داره) هر گرایش حدود صد نفر.

در آخر پیشنهاد میکنم روی این رشته فکر کنید و به آسونی ازش نگذرید. رشته ای است که ایران بهش نیاز داره و شاید اگر یک چیز باشه که ایران بهش نیاز داشته باشه، مهندسه نفته! :D با اغراق البته!

+ نوشته شده در  پنجشنبه هجدهم اسفند 1390ساعت 12:53  توسط مسعود  |